सीताफळाचे (Annona squamosa) पोषणमूल्य, जैविक क्रियाशीलता

 

Foods

. 2025 ऑक्टोबर 2;14(19):3413. doi: 10.3390/foods14193413

सीताफळाचे (Annona squamosa) पोषणमूल्य, जैविक क्रियाशीलता आणि आरोग्यविषयक फायदे: एक आढावा – वनस्पतीजन्य रसायनांपासून संभाव्य उपयोगांपर्यंत

Ningli Qi 1,2, Xiao Gong 1,2,*, Yang Luo 3, Chenghan Zhang 4, Jingjing Chen 1,*, Tinghui Chen 2

संपादक: Antonio Cilla, Rafael Guillén Bejara

सारांश

सीताफळ (Custard Apple - CA) हे जगभरातील उष्णकटिबंधीय प्रदेशांमधील 

एक उत्कृष्ट फळ मानले जाते. त्याच्या संवेदनात्मक गुणधर्मांमुळे (organoleptic properties) 

आणि पोषणमूल्यामुळे, या फळाविषयीची रुची आणि कुतूहल दिवसेंदिवस वाढत आहे.

आंतरराष्ट्रीय व्यापाराच्या विस्तारामुळे, अलीकडील वर्षांत या फळाची लागवड आणि त्याचा वापर (सेवन) या दोन्हीमध्ये लक्षणीय वाढ झाली आहे. 

यापूर्वीच्या संशोधकांनी सीताफळाची पोषणरचना आणि आरोग्यविषयक फायदे यांचा तुरळक स्वरूपात अभ्यास केला आहे; तथापि, त्याच्या प्रक्रिया आणि उपयोगांविषयीची सध्या उपलब्ध असलेली माहिती अत्यंत विखुरलेली आहे. 

तसेच, या फळातील घटक, त्यांची जैविक क्रियाशीलता आणि 

संभाव्य उपयोग यांचा कोणताही सर्वसमावेशक आढावा 

सध्याच्या माहितीत उपलब्ध नाही.

हा आढावा सीताफळाचे पोषणविषयक आणि जैविक गुणधर्म, सुरक्षिततेचे मूल्यांकन आणि संभाव्य उपयोग यांचा सविस्तर सारांश सादर करतो.  'PRISMA' मार्गदर्शक तत्त्वांचे पालन करून, २००० ते २०२५ या कालावधीत प्रकाशित झालेले आणि तज्ज्ञांकडून पुनरावलोकन (peer-reviewed) झालेले संशोधनपर अभ्यास PubMed, Scopus, ResearchGate आणि Web of Science या डेटाबेसमध्ये पद्धतशीरपणे शोधण्यात आले. सीताफळाची पोषणरचना, वनस्पतीजन्य रसायने (phytochemicals), जैविक क्रियाशीलता, आरोग्य संवर्धन आणि विविध उपयोग यांविषयी माहिती देणाऱ्या अभ्यासांचा या आढाव्यात समावेश करण्यात आला आहे.

कर्बोदके, प्रथिने, मेदाम्ले (fatty acids), जीवनसत्त्वे आणि खनिजे यांसारख्या प्राथमिक पोषक घटकांव्यतिरिक्त,

सीताफळामध्ये अनेक जैविक संयुगे (bioactive compounds) देखील आढळतात. यामध्ये प्रामुख्याने फिनोल्स, फ्लेव्होनॉइड्स, टर्पेनॉइड्स, 

ॲसिटोजेनिन्स आणि अल्कलॉइड्स यांचा समावेश होतो. या संयुगांमुळे सीताफळाला विविध प्रकारचे आरोग्यविषयक फायदे प्राप्त होतात,

जसे की अँटीऑक्सिडंट (पेशींचे रक्षण करणारे), सूक्ष्मजीव-नाशक (anti-microbial), अर्बुद-नाशक (anti-tumor), रक्तातील साखरेचे नियंत्रण आणि बौद्धिक कार्यक्षमतेत सुधारणा.

तथापि, सीताफळाच्या वैद्यकीय आणि विषारी गुणधर्मांविषयीचा (toxicological profiles) सखोल अभ्यास अद्याप अपुरा आहे. त्यामुळे, 

भविष्यातील संशोधनामध्ये या फळातील घटकांचे प्रमाणित निष्कर्षण (extraction), सुरक्षिततेचे मूल्यांकन आणि प्रत्यक्ष उपयोगात आणण्यायोग्य (translational) संशोधनावर अधिक भर दिला गेला पाहिजे.  याव्यतिरिक्त, औद्योगिक उपयोगांमधील आव्हाने आणि भविष्यातील दृष्टीकोनांची चर्चा करण्यात आली आहे; ज्यामुळे CA च्या उपयोगासंदर्भात सर्वसमावेशक माहिती उपलब्ध होईल, अशी अपेक्षा आहे.