सीताफळ

 

Foods

. 2025 ऑक्टोबर 2; 14(19):3413. doi: 10.3390/foods14193413

सीताफळाचे (Annona squamosa) पोषणमूल्य, जैविक क्रियाशीलता आणि आरोग्यविषयक फायदे: एक आढावा — वनस्पतीजन्य रसायनांपासून ते संभाव्य उपयोगांपर्यंत

Ningli Qi 1,2, Xiao Gong 1,2,*, Yang Luo 3, Chenghan Zhang 4, Jingjing Chen 1,*, Tinghui Chen 2

संपादक: Antonio Cilla, Rafael Guillén Bejara

प्रस्तावना

'Annona' हा शब्द लॅटिन वाक्प्रचारावरून (ज्याचा अर्थ 'वार्षिक कापणी' असा होतो) आला असून, या वनस्पतीचा समावेश 'Annonaceae' कुळात होतो. या कुळामध्ये सुमारे 2500 प्रजाती आणि 130 हून अधिक वंश (genera) आढळतात.

'Annona squamosa' (सीताफळ) या प्रजातीचा उगम 'नव्या जगातील' (New World) उष्णकटिबंधीय प्रदेशात झाला असावा असे मानले जाते; हीच प्रजाती सर्वाधिक मोठ्या प्रमाणावर लागवडीखाली असलेली विविधता आहे [1].

या लहान उष्णकटिबंधीय वृक्षाची लागवड सर्वप्रथम १९०८ मध्ये फ्लोरिडा येथे करण्यात आली आणि आता त्याचा प्रसार जगभर झाला आहे. आजपर्यंत, 'Annona' वंशातील पाच मुख्य प्रजातींची (A. squamosa, A. atemoya, A. cherimola, A. muricata आणि A. reticulata) जगभरात व्यावसायिक स्तरावर लागवड केली जात आहे. या फळाची विविध प्रादेशिक नावे पुढीलप्रमाणे आहेत: Custard Apple (CA), सीताफळ (भारत), Anon (पोर्तुगीज), Anona (इस्त्रायल/लेबनॉन), Shijia (चीनचा मुख्य भूभाग) आणि Pineapple Sugar Apple (तैवान, चीन) [2].

या फळामध्ये काही उत्कृष्ट गुणधर्म नैसर्गिकरित्याच आढळतात; उदा. बियांचे प्रमाण कमी असणे, काढणीनंतर दीर्घकाळ टिकून राहणे (साठवणूक करणे सोपे असणे) आणि फळाला तडे जाण्याचे प्रमाण अत्यंत कमी असणे. या गुणधर्मांमुळेच या फळाने जगभरात मोठ्या प्रमाणावर लक्ष वेधून घेतले आहे. सीताफळाचे जागतिक स्तरावरील प्रमुख उत्पादक प्रदेश 'आकृती १' मध्ये दर्शविले आहेत; यामध्ये भारत हा सीताफळाचा जगातील सर्वात मोठा उत्पादक देश आहे. NHB (राष्ट्रीय फलोत्पादन मंडळ, भारत) च्या अहवालानुसार, सध्या सुमारे ५५,००० हेक्टर क्षेत्र सीताफळाच्या लागवडीखाली आहे; तसेच, २०२३ मध्ये या फळाचे एकूण उत्पादन ३,८७,२६,००० टन इतके नोंदवले गेले आहे.  या फळाची निर्यात अंदाजे १,२०० टन इतकी झाली, ज्यातून १.०६ दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा अधिक उत्पन्न मिळाले.

त्यापाठोपाठ तैवान (चीन) चा क्रमांक लागतो; येथे अंदाजे ५,५०० हेक्टर क्षेत्रावर 'सीए' (CA) फळाची लागवड केली जाते आणि त्यातून ६०३ दशलक्ष डॉलर्सचे उत्पादन मूल्य प्राप्त होते. 'Volza' च्या जागतिक निर्यात आकडेवारीनुसार, २०२३ मध्ये या फळाच्या निर्यातीत मागील वर्षाच्या तुलनेत ४५ टक्क्यांनी वाढ झाली असून, भारत, व्हिएतनाम आणि कोलंबिया हे प्रमुख निर्यातदार देश ठरले आहेत. आंतरराष्ट्रीय बाजारपेठेत या फळाचा सरासरी भाव ४ ते ६ डॉलर्स प्रति किलोग्राम इतका असतो; मात्र वाहतुकीचा खर्च अधिक असल्याने काही वेळा हा भाव १० डॉलर्सपर्यंतही पोहोचतो, ज्यामुळे 'सीए' हे एक उच्च-मूल्य असलेले फळ ठरते.

CA: कस्टर्ड ॲपल (सीताफळ)