३.१. औषधी वनस्पती आणि त्यांचे मधुमेह-विरोधी गुणधर्म भाग १

Ref

 Int J Mol Sci. 2023 May 22;24(10):9085. doi: 10.3390/ijms24109085

The Management of Diabetes Mellitus Using Medicinal Plants and Vitamins

Clement G Yedjou 1,*, Jameka Grigsby 2, Ariane Mbemi 3, Daryllynn Nelson 4, Bryan Mildort 5, Lekan Latinwo 1, Paul B Tchounwou 6,*

Editor: Malgorzata Zakłos-Szyda

 ३.१. औषधी वनस्पती आणि त्यांचे मधुमेह-विरोधी गुणधर्म

जगभरात मधुमेह टाळण्यासाठी आणि/किंवा त्यावर उपचार करण्यासाठी औषधी वनस्पती किंवा वनस्पती-आधारित औषधांचा किफायतशीरपणे वापर केला जातो. खरं तर, अनेक विकसनशील देश मधुमेह आणि इतर आजारांनी ग्रस्त असलेल्या लोकांवर उपचार करण्यासाठी वनस्पती-आधारित औषधांवर अवलंबून असतात. आज सामान्यतः वापरली जाणारी अनेक औषधे पारंपारिक औषधी वनस्पतींमध्ये आढळणाऱ्या नैसर्गिक संयुगांपासून३.१.२. मोमोर्डिका कॅरँटिया आणि मधुमेहावरील त्याचा उपयोग संरचनात्मकदृष्ट्या तयार केली जातात. उदाहरणार्थ, मेटफॉर्मिन नावाचे अँटी-हायपरग्लायसेमिक औषध, जे सध्या मधुमेहावर उपचार करण्यासाठी वापरले जाते, त्याचा उगम मधुमेहावर उपचार करण्यासाठी गॅलेगा ऑफिसिनॅलिसच्या (Galega officinalis) पारंपारिक वापरामध्ये शोधता येतो [२६,२७].

 मानवांमध्ये रोगप्रतिकारशक्ती सुधारण्यासाठी आणि रक्तातील साखरेची पातळी नियंत्रित करण्यासाठी हायपोग्लायसेमिक गुणधर्म असलेल्या सर्वात सामान्यपणे वापरल्या जाणाऱ्या औषधी वनस्पती आणि जीवनसत्त्वांमध्ये ॲलियम सॅटिव्हम (Allium sativum) (लसूण), मोमोर्डिका कॅरँटिया (Momordica charantia) (कारले), हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (Hibiscus sabdariffa L.) (रोझेल वनस्पती), झिंगीबर ऑफिसिनॅले रॉस्क (Zingiber officinale Rosc) (आले), आणि जीवनसत्त्वे सी, डी, आणि ई यांचा समावेश होतो (आकृती २, आणि तक्ता १). अनेक औषधी वनस्पती सहज उपलब्ध, स्वस्त आणि मधुमेहाच्या व्यवस्थापनासाठी उपयुक्त असल्याने, अनेक विकसनशील देश आणि काही श्रीमंत देश त्यांच्या आरोग्यविषयक गरजा पूर्ण करण्यासाठी औषधी वनस्पतींचा वापर करतात.

३.१.३. हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (रोझेल) आणि मधुमेहावरील त्याचा उपयोग

हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (रोझेल) ही माल्वेसी कुळातील एक वनस्पती आहे, जी अनेक देशांतील उष्णकटिबंधीय हवामानात नैसर्गिकरित्या वाढते [४९].

 तिच्यातील औषधीदृष्ट्या सक्रिय संयुगांचे उच्च प्रमाण आणि चांगल्या उपचारात्मक गुणधर्मांमुळे अनेक वर्षांपासून पारंपरिक औषधोपचारात तिचा वापर केला जात आहे [५०,५१].

 हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (रोझेल) च्या सर्वात जास्त नोंदवलेल्या आरोग्यदायी परिणामांमध्ये उच्च रक्तदाबविरोधी, दाहशामक, शरीरातील चरबीचे प्रमाण कमी करणे, रोगप्रतिकारशक्ती सुधारणे, रक्तातील साखर कमी करणे, अँटीऑक्सिडंट, लिपिड कमी करणारे, कर्करोगविरोधी आणि कोरडेपणाविरोधी परिणामांचा समावेश आहे [५२,५३,५४].

हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (रोझेल) चे हे उपचारात्मक परिणाम फिनोलिक ॲसिड, फ्लेव्होनॉइड्स, अँथोसायनिन, सेंद्रिय ॲसिड आणि आहारातील फायबर [55,56] 

यांसारख्या जैव-सक्रिय आणि कार्यात्मक संयुगांच्या उपस्थितीशी संबंधित आहेत. एका प्राण्यांवरील अभ्यासात असे दिसून आले की, 21 दिवसांसाठी 72 मिग्रॅ/200 ग्रॅम शारीरिक वजन आणि 288 मिग्रॅ/200 ग्रॅम शारीरिक वजन या डोसमध्ये हिबिस्कस सबडॅरिफा एल. (रोझेल) तोंडावाटे दिल्याने दीर्घकालीन मधुमेह असलेल्या उंदरांमध्ये रक्तातील ग्लुकोजची पातळी कमी झाली [57].

 हॅरिसन आणि त्यांच्या सहकाऱ्यांनी एका स्वयंसेवकाच्या जेवणानंतरच्या रक्तातील ग्लुकोजची (60 मिनिटे) पातळी नियंत्रित करण्यासाठी हिबिस्कस सबडॅरिफा चहाच्या (500 मिली उकळत्या पाण्यात 10 ग्रॅम पावडर) सेवनाच्या परिणामाचे सलग सहा दिवस मूल्यांकन केले. त्यांना असे आढळले की हिबिस्कस सबडॅरिफा चहा रक्तातील ग्लुकोजची वाढ कमी करतो आणि जेवणानंतरची हायपरग्लायसेमिया कमी करतो [58].

३.१.४. झिंगीबर ऑफिसिनॅले आणि मधुमेहावरील त्याचा उपयोग

झिंगीबर ऑफिसिनॅले, जे आले म्हणून ओळखले जाते, हे विविध खाद्यपदार्थ आणि पेयांमध्ये स्वाद आणण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापरले जाते. प्राचीन काळापासून जगभरात विविध आजारांवर उपचार करण्यासाठी याचा एक औषधी वनस्पती म्हणून वापर केला जात आहे.

 फायटोकेमिकल्सच्या विश्लेषणातून असे दिसून आले आहे की झिंगीबर ऑफिसिनॅलेमध्ये जिंजरॉल्स, शोगॉल्स, पॅराडॉल्स यांसारखी फिनोलिक संयुगे आणि झिंगीबेरोन, झिंगीबेरोल, आणि झिंगीबेरीन [५९,६०]

 यांसारखी बाष्परहित संयुगे असतात.

आल्याच्या फायदेशीर आरोग्य परिणामांमध्ये त्याचे दाहक-विरोधी, रोगप्रतिकारशक्ती सुधारक, अँटीऑक्सिडंट, हायपोलिपिडेमिक, हायपोग्लायसेमिक आणि वांती-विरोधी प्रभाव तसेच रक्तदाब आणि रक्तातील साखर कमी करणे यांचा समावेश आहे [६१,६२,६३].

 प्राणी आणि मानव या दोघांवरील अनेक अभ्यासांनी हे सिद्ध केले आहे की आले हे रक्तातील साखर कमी करणारे एक पूरक अन्न आहे, जे मानवांमध्ये टाइप २ मधुमेहाच्या उपचारांसाठी आश्वासक आहे [६४,६५,६६].  

आले इन्सुलिन स्राव नियंत्रित करून, इन्सुलिन-प्रतिसादी परिधीय ऊतींमध्ये ग्लुकोज निर्मूलनास प्रोत्साहन देऊन आपली कार्यप्रणाली पार पाडते, 

जे रक्तातील ग्लुकोजची समस्थिती राखण्यासाठी महत्त्वपूर्ण आहे [67].

 याव्यतिरिक्त, असे नोंदवले गेले आहे की 6-जिंजरॉल इन्सुलिन-प्रतिसादी मेदपेशींमध्ये ग्लुकोजचे ग्रहण वाढवते आणि असे दिसून आले आहे की जिंजरॉलने उपचार केलेल्या पेशींमध्ये इन्सुलिन-प्रतिसादी ग्लुकोज ग्रहण वाढले आहे आणि मधुमेह सुधारला आहे [60].

 एका पूर्वीच्या अभ्यासात असे सूचित केले गेले आहे की आल्याच्या कंदांचा 50% इथेनोलिक अर्क दिल्याने, इतर गोष्टींबरोबरच, PPAR रिसेप्टर्सचे नियमन करून उंदरांमध्ये लठ्ठपणा आणि इन्सुलिन प्रतिरोधकतेचा विकास रोखला जातो [68].