लसूण आणि उच्च रक्तदाब: परिणामकारकता

 

प्रस्तावना

हृदय व रक्तवहिन्यासंबंधी प्रणाली शरीरातील समस्थिती राखण्यात आणि संपूर्ण शरीरात रक्ताभिसरण कार्यक्षमतेने होणे सुनिश्चित करण्यात महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते.

अनेक अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, या प्रणालीतील बिघाडामुळे ॲथेरोस्क्लेरोसिस, हायपरलिपिडेमिया आणि उच्च रक्तदाब यांसारख्या विविध हृदय व रक्तवहिन्यासंबंधी रोगांना (CVDs) जन्म मिळू शकतो [१,२,३,४].

उच्च रक्तदाब ही एक सामान्य हृदय व रक्तवहिन्यासंबंधी स्थिती असल्याने, जागतिक आरोग्यावरील त्याचा परिणाम व्यवस्थापित करण्यासाठी विविध उपायांचा सतत शोध घेणे आवश्यक आहे.

उपलब्ध औषधोपचारांव्यतिरिक्त, नैसर्गिक उपायांचा शोध घेण्यामध्ये वाढती आवड दिसून येत आहे,

आणि लसूण एक आशादायक पर्याय म्हणून समोर आला आहे [५]. लसूण हा लिली कुटुंबातील एका वनस्पतीचा खाद्य कंद आहे आणि तो त्याच्या पाककृतींमधील वापरासाठी व पारंपरिक औषधी गुणधर्मांसाठी प्रसिद्ध आहे.

त्याच्यातील सल्फर-युक्त संयुगे, एजोईन, ॲलिइन आणि ॲलिसिन यांसारख्या बायोॲक्टिव्ह संयुगांमुळे तो अनेक आरोग्य फायद्यांशी दीर्घकाळापासून जोडला गेला आहे [६].

लसणातील मुख्य बायोॲक्टिव्ह रासायनिक घटक हे ऑर्गनोसल्फर संयुगे आहेत.

ॲलिइन हे इतर बायोॲक्टिव्ह रसायनांचे पूर्वगामी आहे. ॲलिइनेज डीहायड्रोॲलॅनिनचे जलविच्छेदन करून ॲलिल सल्फिनिक ॲसिड तयार करते.

ॲलिसिन ऑक्सिडेटिव्ह ताण कमी करते, माइटोकॉन्ड्रियल कार्य सुधारते आणि हृदय व रक्तवहिन्यासंबंधी रोगांच्या जोखमीच्या घटकांवर प्रभाव टाकते [७,८].

२-व्हायनाइल-४एच-१,३-डायथायीनमध्ये पेशींची वाढ रोखणारे आणि स्थलांतरविरोधी गुणधर्म आहेत. डायॲलिल सल्फाइड (DAS), डायॲलिल डायसल्फाइड (DADS), डायॲलिल ट्रायसल्फाइड (DATS), आणि ॲलिल मिथाइल सल्फाइड (AMS) हे सर्व लसणाच्या आरोग्य फायद्यांमध्ये योगदान देतात [७].

लसूण जैवरासायनिक आणि शारीरिक यंत्रणांच्या समन्वित आंतरक्रियेद्वारे रक्तदाब कमी करतो.

जरी नेमके मार्ग पूर्णपणे स्पष्ट नसले तरी, संशोधनाच्या निष्कर्षांवर आधारित अनेक प्रमुख यंत्रणा प्रस्तावित केल्या गेल्या आहेत. काही प्रस्तावित पॅथोफिजियोलॉजीमध्ये नायट्रिक ऑक्साईड (NO) च्या प्रकाशनाद्वारे वासोडिलेशन,

सुधारित एंडोथेलियल कार्य, अँटीऑक्सिडंट गुणधर्म, अँजिओटेन्सिन कन्व्हर्टिंग एन्झाइम (ACE) क्रियाकलापांना प्रतिबंध, सोडियम आणि पाण्याचे उत्सर्जन, आणि दाहक-विरोधी प्रभाव यांचा समावेश आहे [९].

ॲलिइन रक्तातील ट्रायग्लिसराइड्स कमी करते, एचडीएल कोलेस्ट्रॉल वाढवते आणि हृदयाच्या स्नायूंमध्ये चरबी जमा होण्यास प्रतिबंध करते.

ॲलिसिन रक्तवाहिन्यांचे कॅल्सिफिकेशन टाळते, एंडोथेलियल पेशींच्या स्थलांतरास प्रोत्साहन देते आणि रक्तदाब व प्लाझ्मा लिपिड्स कमी करते.

AMS गर्भातील जनुकांच्या अभिव्यक्ती कमी करते आणि ऑक्सिडेटिव्ह ताणापासून संरक्षण करते [७].  हे अधोरेखित करणे महत्त्वाचे आहे की, रक्तदाब कमी करण्यामध्ये लसणाची परिणामकारकता वापरल्या जाणाऱ्या लसणाच्या प्रकारासारख्या (ताजे, जुन्या अर्काचे, पूरक पदार्थ), वैयक्तिक प्रतिसाद आणि डोस यांसारख्या विविध घटकांवर अवलंबून बदलू शकते [१०].

या वर्णनात्मक पुनरावलोकनाचा उद्देश उच्च रक्तदाब सुधारण्यामध्ये लसणाच्या परिणामकारकतेचा अभ्यास करणे हा होता, ज्यामध्ये त्याच्या घटक फायटोकेमिकल्स आणि त्यांच्या कार्यपद्धतीवर विशेष लक्ष केंद्रित केले गेले.

यामध्ये २०१४ ते २०२४ दरम्यान पबमेडमधून घेतलेल्या लेखांवर लक्ष केंद्रित करण्यात आले. या व्याप्तीमध्ये यादृच्छिक नियंत्रित चाचण्या, क्लिनिकल चाचण्या, मेटा-विश्लेषणे आणि पद्धतशीर पुनरावलोकने यांचा समावेश होता, तसेच या कालावधीबाहेरील विशेषतः संबंधित अभ्यासांसाठी काही अपवाद ठेवण्यात आले. इतर हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीच्या आजारांवर लक्ष केंद्रित करणारे अभ्यास या पुनरावलोकनातून वगळण्यात आले.

२. पारंपरिक औषधशास्त्रात लसणाचा ऐतिहासिक वापर

इतिहासात, अनेक संस्कृतींनी लसणाचा औषधी कारणांसाठी वापर केला आहे, विशेषतः हृदय आणि रक्तदाबाच्या संदर्भात.

प्राचीन इजिप्तमध्ये, एबर्स पॅपिरसमध्ये हृदयाशी संबंधित समस्यांसाठी लसणाची शिफारस केली होती. याचा उपयोग ट्यूमर, गळू, अशक्तपणा आणि परजीवी किंवा कीटकांच्या प्रादुर्भावावर उपचार करण्यासाठी देखील केला जात असे [११].

ग्रीस आणि रोममध्ये, हिप्पोक्रेट्स आणि डायोस्कोराइड्स यांच्यासारख्या व्यक्तींनी लसणाचा वापर "धमन्या स्वच्छ करण्यासाठी" केला आणि त्याचा संबंध हृदय व रक्तवाहिन्यांच्या आरोग्याशी जोडला [११]. इ.स.पू. ३००० वर्षांपूर्वीचे आयुर्वेदिक औषधांचे जनक चरक यांनी दावा केला होता की, "लसूण रक्ताची तरलता राखतो आणि हृदयाला बळकट करतो" [१२]. भारतात, आयुर्वेदिक औषधांमध्ये रक्ताची तरलता राखण्यासाठी आणि हृदयाला बळकट करण्यासाठी लसणाचा वापर केला जातो.

योग्य प्रकारे वापरल्यास लसूण रक्तदाब कमी करतो हे आता सर्वश्रुत आहे [१३]

आणि त्याला मूत्रवर्धक गुणधर्म असल्याचे मानले जाते, जिथे असा विश्वास आहे की लसणाच्या उपचारामुळे अतिरिक्त-वाहिका जागेतून द्रवाची हालचाल होते, ज्यामुळे हृदय व रक्तवाहिन्यांचे कार्य सुधारते.

शिवाय, असे मानले जात होते की ते वाढलेले सीरम कोलेस्ट्रॉल सुधारते, प्लेटलेट्सचे एकत्रीकरण कमी करते आणि एलडीएलमुळे होणाऱ्या नुकसानापासून रक्तवाहिन्यांच्या एंडोथेलियमचे संरक्षण करते.

संदर्भ

Nutrients. 2024 Aug 29;16(17):2895.  doi: 10.3390/nu16172895

लसूण आणि उच्च रक्तदाब: परिणामकारकता, कृतीची यंत्रणा आणि क्लिनिकल परिणाम

ख्रिस्तोफर स्लेमन 1, रोझ-मेरी डाऊ 1, अँटोनियो अल हझौरी 1, झाही हमदान 1, हिल्डा ई घाडीह 1, बर्नार्ड हार्बीह 1, *, माया रोमानी 2,*

संपादक: केनेथ का-हेई लो, एमीन यांग