कलिंगड पौष्टिक औषधी गुणधर्म

नियमित आहारात फळे आणि भाज्यांच्या सेवनाने आरोग्याला अनेक फायदे होतात.

कॅरोटीनॉइड्स, लायकोपीन, अँथोसायनिन, फिनॉल्स आणि फ्लेव्होनॉइड्स यांसारख्या फायटोकेमिकल्सचे तसेच जीवनसत्त्वे आणि खनिजांचे व्यापक अस्तित्व वनस्पती-आधारित आहाराला अधिक आरोग्यदायी बनवते.

हे कर्करोग, हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीचे रोग, न्यूरोडीजनरेटिव्ह विकार आणि

 वाढत्या वयाशी संबंधित आजार यांसारख्या विविध गंभीर आजारांचा धोका कमी करते.

वनस्पती, औषधी दृष्ट्या मौल्यवान दुय्यम चयापचय पदार्थांचा विस्तृत स्रोत असल्याने, पौष्टिक औषधी क्षमतांनी परिपूर्ण फळे आणि भाज्यांच्या स्वरूपात विविध उत्पादने प्रदान करतात. सर्वसाधारणपणे, वनस्पतींमधील दुय्यम चयापचय पदार्थांची मुख्य भूमिका विविध अजैविक आणि जैविक तणावांपासून संरक्षण करण्याशी संबंधित असते. याव्यतिरिक्त, दुय्यम चयापचय पदार्थ तणावाचा सामना करण्यासाठी प्रतिजैविक घटक आणि अँटीऑक्सिडंट म्हणून देखील कार्य करतात.

कलिंगड हे कुकुरबिटेसी कुटुंबातील एक उल्लेखनीय फळपीक आहे, ज्याची लागवड त्याच्या स्वादिष्ट फळांसाठी मोठ्या प्रमाणावर केली जाते.

जगभरातील कलिगड उत्पादनापैकी अंदाजे ८१% उत्पादन आशियाई देशांमध्ये होते [१].

संयुक्त राष्ट्रांच्या अन्न आणि कृषी संघटनेनुसार, २०१८ मध्ये जगभरात १०३ दशलक्ष टन कलिंगड उत्पादनासाठी ३.२ दशलक्ष हेक्टर क्षेत्राचा वापर करण्यात आला होता [१].

कलिंगड फळांचा वापर स्मूदी, जॅम, सॉस, कँडी आणि रस तयार करण्यासाठी केला जातो.

कलिंगड  हे एल-सिट्रुलिनचा एक महत्त्वाचा नैसर्गिक स्रोत आहे (०.९ ते ५ मिग्रॅ/किलो ताज्या फळात) [२].ताजेतवाने करणारी चव, पाण्याचे उच्च प्रमाण आणि लाल, पिवळ्या व गुलाबी रंगांसारखे आकर्षक रंग यामुळे त्याचा वापर वाढतो.कलिंगड विविध रंग कॅरोटीनॉइड्स, विशेषतः लायकोपीन आणि β-कॅरोटीनच्या उपस्थितीमुळे असतात [२].

ग्लुकोज, सुक्रोज आणि फ्रुक्टोज यांसारख्या शर्करांच्या संयोजनामुळे कलिंगड गोड चव येते. शिवाय, 

 कलिंगडहे उच्च पोषण आणि औषधी क्षमता असलेल्या मौल्यवान फायटोकेमिकल्सचे 

एक महत्त्वाचे भांडार आहे.

विशेषतः, कलिंगड त्याच्यातील भरपूर लायकोपीन, व्हिटॅमिन ए, व्हिटॅमिन सी आणि अँटीऑक्सिडंट क्षमतेमुळे एक उत्कृष्ट कार्यात्मक अन्न मानले जाऊ शकते [३,४].  कलिंगडामध्ये असलेल्या बायोॲक्टिव्ह संयुगांमुळे आरोग्याला अनेक फायदे होतात, जसे की हृदय व रक्तवाहिन्यांसंबंधीच्या आजारांचा धोका कमी होणे, वाढत्या वयाशी संबंधित आजार, लठ्ठपणा, मधुमेह आणि विविध प्रकारच्या कर्करोगावर उपचारात्मक परिणाम दिसून आले आहेत [५,६,७,८,९,१०].

१९३० मध्ये, वाडा [११] यांनी कलिंगडातून सिट्रुलिन नावाचे एक अनावश्यक 

अमिनो ॲसिड वेगळे केले, जे आर्जिनिनच्या संश्लेषणात सामील असते. आर्जिनिन हे अमिनो ॲसिड नायट्रिक ऑक्साईडच्या आंतरिक संश्लेषणासाठी महत्त्वाचे आहे. नायट्रिक ऑक्साईड हा एक महत्त्वाचा सिग्नलिंग रेणू आहे जो प्राणी आणि मानवांमध्ये विविध मज्जासंस्थेशी संबंधित आणि रोगप्रतिकारशक्तीच्या प्रतिसादांमध्ये सामील असतो [१२].

आर्जिनिनचे प्रमाण वाढवण्यासाठी कलिंगड एक महत्त्वाचे आहारातील पूरक म्हणून काम करते.

कलिंगडामध्ये, सिट्रुलिन दुष्काळासारख्या ताणांविरुद्ध सहनशक्ती वाढवण्यास मदत करते [१३].

शिवाय, कलिंगडाच्या बियांमध्ये प्रथिने, चरबी आणि मध्यम प्रमाणात लोह व जस्त असते. कलिंगडाच्या बिया नाश्ता म्हणून, चरबी बांधणारे घटक म्हणून, सूप घट्ट करण्यासाठी, मसाल्यांमध्ये आणि स्वयंपाकाचे तेल काढण्यासाठी वापरल्या जातात [१४,१५,१६]. कलिंगडाच्या बियांमध्ये आर्जिनिनचे उच्च प्रमाण असल्यामुळे त्याचे औषधी फायदे वाढतात [१७].

विविध पौष्टिक फायद्यांमुळे कलिंगडाच्या बियांचा उपयोग अनेक खाद्यपदार्थांच्या क्षेत्रात होतो. अलीकडेच, सोला आणि इतरांनी [१८] कलिंगडाच्या बियांपासून काढलेल्या मेथॅनॉल अर्कातील फायटोकेमिकल्स ओळखले आणि त्यांचे प्रमाण निश्चित केले. शिवाय, या अहवालात [१८] कलिंगडाच्या बियांच्या अर्कामध्ये जिवाणू-विरोधी गुणधर्म असल्याचे सिद्ध झाले आहे.

हा आढावा लेख कलिंगडाच्या विविध पौष्टिक क्षमतेवर आणि अँटीऑक्सिडंट, कर्करोग-विरोधी, हृदय व रक्तवाहिन्यांचे संरक्षक, दाहक-विरोधी गुणधर्मांवर लक्ष केंद्रित करतो, जे इन विट्रो आणि इन व्हिवो अभ्यासांद्वारे सिद्ध झाले आहेत.

संदर्भ

Molecules

. 2020 Nov 11;25(22):5258.  doi: 10.3390/molecules25225258 कलिंगड अष्टपैलू न्यूट्रास्युटिकल क्षमता - फार्मास्युटिकली मौल्यवान फायटोकेमिकल्सने भरलेले एक माफक फळ

अबिनाया मनिवन्नन 1, युन-सु ली 1, कोयून हान 1, ह्ये-युन ली 1, डो-सन किम 1,*

संपादक: Ryszard Amarowicz1, Adriano Costa de Camargo1

Ref

Molecules5

. 2020 Nov 11;25(22):5258. doi: 10.3390/molecules25225258

Versatile Nutraceutical Potentials of Watermelon—A Modest Fruit Loaded with Pharmaceutically Valuable Phytochemicals

Abinaya Manivannan 1, Eun-Su Lee 1, Koeun Han 1, Hye-Eun Lee 1, Do-Sun Kim 1,*

Editors: Ryszard Amarowicz1, Adriano Costa de Camargo1