वायु प्रदूषण आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग

संदर्भ

Curr Environ Health Rep. 2023 Dec 6;10(4):478–489. doi: 10.1007/s40572-023-00421-8

वायु प्रदूषण आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग: रोगजनक यंत्रणा आणि क्लिनिकल उपयुक्तता म्हणून एक्स्ट्रासेल्युलर वेसिकल्सचे योगदान

जोनाथन गोन्झालेझ-रुइझ १, अँड्रिया ए. बकारेली २, डेव्हिड कांतू-डी-लिओन १, डिडियर प्राडा ३

प्रस्तावना

अलीकडच्या वर्षांत, मानवी आरोग्यावर वायुप्रदूषणाचे होणारे प्रतिकूल परिणाम जगभरात चिंतेचा विषय बनले आहेत [१, २].

आपण श्वास घेत असलेल्या हवेची गुणवत्ता आपले आरोग्य राखण्यात, विशेषतः फुफ्फुसांच्या आरोग्याच्या बाबतीत, महत्त्वपूर्ण भूमिका बजावते [३].

वायुप्रदूषकांना दीर्घकाळ संपर्क आल्याने खोकला, घरघर, श्वास लागणे आणि छातीत घट्टपणा यांसारखी विविध प्रकारची श्वसन लक्षणे दिसू शकतात, जी सर्व तीव्र आणि दीर्घकालीन परिणामांशी संबंधित आहेत [४].

हानिकारक कण आणि वायूंच्या जटिल मिश्रणाने बनलेल्या वायुप्रदूषकांचा संबंध दमा, क्रॉनिक ऑब्स्ट्रक्टिव्ह पल्मोनरी डिसीज (COPD), फुफ्फुसांची कार्यक्षमता कमी होणे आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग यासह विविध प्रकारच्या श्वसन विकारांशी जोडला गेला आहे,

विशेषतः, नॉन-स्मॉल सेल लंग कॅन्सर (NSCLC) [५]. पर्यावरणीय वायुप्रदूषक आणि फुफ्फुसांचा कर्करोग यांच्यातील संबंधाचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे [३].

ऑक्टोबर २०१३ मध्ये, जागतिक आरोग्य संघटनेच्या कर्करोगावरील विशेष संस्थेने, म्हणजेच इंटरनॅशनल एजन्सी फॉर रिसर्च ऑन कॅन्सर (IARC) ने जाहीर केले की बाह्य वायू प्रदूषण मानवांसाठी कर्करोगजन्य (गट १) म्हणून वर्गीकृत केले गेले आहे [६].

पुढील महामारीविज्ञान अभ्यासांनी वायू प्रदूषकांच्या दीर्घकाळ संपर्कात राहणे आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा विकास यांच्यात एक मजबूत संबंध सातत्याने दर्शविला आहे [७].

फुफ्फुसाचा कर्करोग हा सर्वात प्रचलित कर्करोग आहे आणि तो कर्करोगाशी संबंधित मृत्यूंचे प्रमुख कारण आहे, तसेच ही एक महत्त्वपूर्ण जागतिक आरोग्य समस्या आहे,

ज्याची व्याप्ती सध्याची जागतिक आकडेवारी दर्शवते. जगभरात, फुफ्फुसाचा कर्करोग हा सर्वात सामान्य कर्करोग आहे आणि त्याचा प्रभाव लक्षणीय आहे.

२०२२ मध्ये, फुफ्फुसाच्या कर्करोगाची २० लाखांहून अधिक नवीन प्रकरणे नोंदवली गेली, जी सर्व नवीन कर्करोगाच्या निदानांपैकी अंदाजे ११% होती [८].

g in the lungs [23].वायू प्रदूषणाच्या वायूंमध्ये नायट्रोजन ऑक्साईड (NOx: NO आणि NO2) आणि सल्फर डायऑक्साइड (SO2) यांचा समावेश होतो, जे प्रामुख्याने ज्वलन प्रक्रियेतून तयार होतात, जसे की वाहनांच्या इंजिनमध्ये, ऊर्जा प्रकल्पांमध्ये आणि औद्योगिक सुविधांमध्ये [24]. हे प्रदूषक वातावरणातील इतर संयुगांशी अभिक्रिया करून नायट्रिक ॲसिड (HNO3) आणि ओझोन (O3) सारखे दुय्यम प्रदूषक तयार करू शकतात [25].

अभ्यासातून असे दिसून आले आहे की, नायट्रोजन ऑक्साईडच्या संपर्कात आल्याने, विशेषतः इतर प्रदूषकांसोबत, फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा धोका वाढतो [26].

O3, जो प्रकाशरासायनिक धुराचा एक प्रमुख घटक आहे, हे आणखी एक महत्त्वाचे वायू प्रदूषक आहे जे सूर्यप्रकाशाच्या उपस्थितीत नायट्रोजन ऑक्साईडची अस्थिर सेंद्रिय संयुगांशी (VOCs) अभिक्रिया होऊन तयार होते [27].

ओझोनच्या दीर्घकाळ संपर्कात राहण्याचा संबंध श्वसनसंस्थेवरील प्रतिकूल परिणामांशी जोडला गेला आहे, आणि अलीकडील संशोधनात ओझोनच्या संपर्कात येणे आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा विकास यांच्यात संभाव्य संबंध असल्याचेही सूचित केले आहे [28].

अस्थिर सेंद्रिय संयुगे देखील वायू प्रदूषणात उपस्थित असतात आणि ती औद्योगिक प्रक्रिया, वाहनांमधून होणारे उत्सर्जन आणि विद्रावक (solvents) यासह विविध स्रोतांमधून उत्सर्जित होतात [29].

बेंझिन, फॉर्मल्डिहाइड आणि 1,3-ब्युटाडाइन यांसारख्या काही VOCs चे IARC द्वारे कर्करोगजन्य पदार्थ म्हणून वर्गीकरण केले गेले आहे [30].

ही सर्व प्रदूषके पेशी आणि ऊतींमध्ये स्वतंत्रपणे तसेच मिश्रणाच्या स्वरूपात कार्य करू शकतात. त्यामुळे, वायू प्रदूषणामध्ये विविध संयुगांचा समावेश असतो, जी दीर्घकाळ संपर्कात राहिल्यास फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा, विशेषतः नॉन-स्मॉल सेल फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा (NSCLC) धोका वाढण्यास हातभार लावू शकतात [31].

वायू प्रदूषण आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगाचा विकास: नुकसानीच्या संभाव्य यंत्रणा आणि EVs चे महत्त्व

फुफ्फुसाच्या कर्करोगास कारणीभूत ठरू शकणाऱ्या अनेक यंत्रणा वायू प्रदूषकांमुळे, स्वतंत्रपणे आणि मिश्रणाच्या स्वरूपात, सक्रिय होतात.

फुफ्फुसाच्या कर्करोगास हातभार लावणाऱ्या सर्वात अभ्यासलेल्या घटकांमध्ये कमी-तीव्रतेची, दीर्घकालीन जळजळ, ऑक्सिडेटिव्ह ताण, थेट उत्परिवर्तन, एपिजेनेटिक बदल आणि माइटोकॉन्ड्रियल व एंडोथेलियल बिघड यांचा समावेश आहे, परंतु इतरही अनेक घटक आहेत. EVs यापैकी काही यंत्रणांमध्ये योगदान देऊन इतर पेशींपर्यंत संकेत पोहोचवू शकतात आणि वायू प्रदूषणाच्या नुकसानीशी जुळवून घेण्यासही मदत करू शकतात. वायू प्रदूषण-संबंधित नुकसान आणि EVs च्या भूमिकेचा सारांश आकृती 1 मध्ये दर्शविला आहे

.